Natuurmonument De Beer

De geboorte

De geboorte van De Beer is precies aan te geven: de Sint-Elisabethsvloed van 19 november 1421. Eeuwenlang hadden daarna autonome processen vrij spel. Van grootschalige menselijke ingrepen was nauwelijks sprake. Her en der werden wel eens rietschermen geplaatst om landaanwas te bevorderen of om verstuiving tegen te gaan, maar het bleef allemaal kleinschalig.

Cruquis' voorstel

Nikolaas Kruik, of Nicolas S Cruquius zoals hij bekend zou worden, de landmeter van Delfland, publiceerde in 1731 de Korte Verhandeling van de opkomst, verandering; Tegenwoordige en Toekomstige Staat van 't Vaderlandt ten opsigthe van de Wateren door Kragt, van Reden en Ondervinding bevestigt aan het Hoogheemraadschap van Delfland. Hierin stelde hij voor om de Hoek van Holland te doorgraven. Dit was een onderdeel van een veel groter plan om de benedenloop van de grote rivieren te verbeteren. De verbetering van de rivierenloop zou zorgen voor een groter watertransport door de voorgestelde doorgraving en daarmee de rivier aldaar op diepte houden. Het kan niet ontkend worden dat Cruquius een vooruitziende blik had: 'Deese doorsnijding van de Sand-pan soude dienen, om veel meerder rivierwater te kunnen loosen en de gansche rivier, heel van het Pannerdensche Gat aff, veel schielijcker en stercker te doen aftrekken, en om het bedde van de rivier overal veel dieper te maken.' Ondanks het optimisme van Cruquius, werd het plan algemeen als zeer gewaagd beschouwd. Anemaet, 'secretaris van Steenbergen en directeur der zeewerken', zei bijvoorbeeld over Cruquius' plan: 'Het doet mij leed de heer Cruquius, voor wien ik altoos een besondere agtinge zal hebben, zoo onnoozel te hooren raisonneeren.' Na vele discussies werd Cruquius' plan niet uitvoerbaar geacht. Het plan zou volgens tegenstanders bovendien leiden 'tot wercken van seer grootte kosten die tonnen gouds zouden belopen'. In 1733 werd het plan daarom definitief afgewezen.

Verzanding als opmaat voor een oplossing

De aanhoudende moeilijkheden leidden ertoe dat in 1827 het besluit werd genomen om de bereikbaarheid van Rotterdam te verbeteren door een kanaal door Voorne aan te leggen. Dit gebeurde mede op aandrang van de marine die een goede bereikbaarheid van de marinehaven in Rotterdam eist. Aanvankleijk leek het een oplossing, maar al snel bleek het kanaal te klein, de schepen werden ook nog eens groter en voor de grotere stoomschepen die in de vaart kwamen, was het kanaal ongeschikt.

In de negentiende eeuw lag er voor de Maasmond nog steeds een groot ondiep gebied. In 1850 lagen er voor De Beer: de Droogte van de Maas, een ondiepe geul de Vlakte (ooit het Noorderdiep), en de Westplaat. Het gebied van deze Maasvlakte maakte de toegang tot de Maas problematisch voor de steeds groter wordende schepen op weg naar de haven Rotterdam. Samen met de toenemende verzanding van de Brielsche Maas leidde dit alles halverwege de negentiende eeuw opnieuw tot het zoeken van een oplossing. In navolging van Nikolaus Cruquius kwam Pieter Caland in 1858 met een plan tot doorgraving van De Beer. In feite stelde hij voor de oude verzande Noordergat van de Maas weer uit te graven. Om de gewenste uitschurende werking te verkrijgen moest bovendien het Scheur, tot dan de natuurlijk afvoerroute, worden afgesloten.

Detail van een kaart uit het boek 'Masemude' van A.A. Beekman uit 1919. Het toont de veranderingen in de kustlijn aan de zuidkant van Holland voordat de Nieuwe Waterweg werd gegraven.—  Download de volledige kaart in hoge kwaliteit [jpg, 3500 x 4400 px, 8.6 MB]

Een kanaal! Of toch niet?

Na veel gepalaver, problemen met de financiering, politieke hindernissen – zo eist Amsterdam ook een uitgang naar zee in plaats van het Noordhollands kanaal –, onteigeningen, begonnen op 23 maart 1864 de werkzaamheden. Op 26 november 1868 was de open verbinding met de zee die de naam de Nieuwe Waterweg kreeg, gerealiseerd: een kanaal van 4300 meter. Een kanaal, dat wel, maar nog niet helemaal zoals het moest zijn. In 1870 werd het Scheur geheel afgesloten, zodat de afvoer van de rivier nu geheel via de Nieuwe Waterweg ging en op maart 1872 was de Nieuwe Waterweg officieel geheel klaar.

Het ging in het begin goed met de Nieuwe Waterweg. Tot 1872 vond er inderdaad de verwachte, verdere uitschuring plaats, zoals Caland had voorspeld. De breedte van de vaargeul tussen de hoofden bedroeg eind 1872 500 meter. Er was een diepte van minimaal 3 meter onder laagwater tot 1000 meter uit de kust. Vervelend was echter dat slechts een gedeelte van de uitgeschuurde grond niet de zee (ver) buiten de hoofden bereikte. Het meeste van de uitgeschuurde grond belandde namelijk tussen en net voor de hoofden, dus ondiepte aldaar was het gevolg. Dit was, zo zou later blijken, een gevolg van een te brede opening. Caland kan dat niet verweten worden. De aanleg van de Nieuwe Waterweg was een operatie zonder precedent en de waterloopkundige kennis stond nog in de kinderschoenen. Ook tussen Rotterdam en Hoek van Holland ontstonden problemen door ondiepte. De Nieuwe Waterweg zelf bleek ook erg snel te verzanden, onder andere doordat de stroom zich verbreedde en tegelijkertijd daarmee zand van de (glooiende) oevers afgleed naar de vaargeul. Het zou leiden tot veel geharrewar: baggeren of niet? Er ontstond rumoer: misschien is de gehele operatie wel mislukt. De overheid aarzelde. Caland die altijd tegen baggeren was, ging later alsnog overstag. Het zou uiteindelijk tot 1886 duren voordat alle problemen waren opgelost. En ... er moest blijvend worden gebaggerd, tot opde dag van vandaag. Maar Rotterdam had in ieder geval zijn begeerde uitgang naar zee.